ผีโพงคืออะไร ตำนานผีไฟอีสาน ต่างจากกระสือยังไง
ผีโพง คือผีตามความเชื่อพื้นบ้านของภาคเหนือและภาคอีสาน เล่ากันว่าเกิดจากคนที่เล่นของหรือเลี้ยงว่านบางชนิดแล้วควบคุมไม่ได้ กลางวันมีหน้าตาเหมือนคนธรรมดา พอกลางคืนปรากฏเป็นดวงไฟลอยออกหากินตามทุ่งนาและป่ารก ในภาคอีสานบางพื้นที่เรียกว่า ผีเป้า ทั้งหมดนี้เป็นเรื่องเล่าสืบต่อกันมา ไม่ใช่ข้อเท็จจริงที่พิสูจน์ได้
สารบัญ
- ผีโพงคืออะไร
- ผีโพงมีที่มาจากไหน เกิดจากว่านจริงหรือ
- ผีโพงมีลักษณะอย่างไร กินอะไร
- ผีโพงต่างจากกระสือ ปอบ และผีโขมดอย่างไร
- ทำไมคนอีสานโยงดวงไฟกลางทุ่งนากับวันโกน
- มีข่าวคนเห็นผีโพงจริงไหม
- ผีโพงอันตรายแค่ไหนและเล่ากันว่าแก้อย่างไร
- ดวงไฟที่เห็นอธิบายทางวิทยาศาสตร์ได้อย่างไร
- ทำไมความเชื่อเรื่องผีโพงจึงควรอ่านอย่างระวัง
- คำถามที่พบบ่อยเกี่ยวกับผีโพง
ผีโพงคืออะไร
ถ้าถามคนอีสานหรือคนล้านนารุ่นปู่ย่าว่า ผีโพงคืออะไร คำตอบที่ได้มักไม่ใช่ภาพผีหน้าตาน่ากลัวแบบในหนัง แต่เป็นเรื่องของ คนที่มีของ คือคนที่ไปเล่นวิชาหรือเลี้ยงสิ่งลี้ลับบางอย่างจนตัวเองกลายเป็นผู้ถูกครอบ ชาวบ้านเชื่อว่าคนแบบนี้อยู่ในหมู่บ้านได้เหมือนคนทั่วไป ทำนา เลี้ยงควาย ไปงานบุญ แต่พอตกกลางคืน วิญญาณหรือพลังที่ถูกเลี้ยงไว้จะออกไปหากิน และสิ่งที่คนเห็นคือ ดวงไฟ ที่ลอยอยู่กลางท้องทุ่ง
คำว่า ผีโพง จึงเป็นทั้งชื่อผีและเป็นชื่อเรียกอาการของคนที่ถูกเชื่อว่าเป็น เรื่องนี้ต่างจากผีที่ตายแล้วค่อยกลายเป็นผี เพราะผีโพงตามความเชื่อเริ่มจากคนที่ยังมีชีวิตอยู่ ลักษณะนี้ทำให้เรื่องผีโพงมีมิติทางสังคมรวมอยู่ด้วย ซึ่งจะอธิบายต่อในหัวข้อท้ายๆ ของบทความ
บทความนี้เล่าในฐานะ ความเชื่อพื้นบ้าน เทียบกับข้อมูลจากข่าวและคำอธิบายทางวิทยาศาสตร์ ไม่ได้ยืนยันว่าผีโพงมีจริง และไม่ได้ชี้ว่าใครเป็นผีโพง ถ้าสนใจภาพรวมผีในป่าและทุ่ง ลองอ่าน ผีป่าคืออะไร รวมผีป่าไทย ประเภท ความเชื่อ และข้อควรระวัง ซึ่งอธิบายความต่างระหว่างผีโพงกับผีโป่งไว้ด้วย
ผีโพงมีที่มาจากไหน เกิดจากว่านจริงหรือ
ตามเรื่องเล่าที่ถูกรวบรวมไว้ในสารานุกรมออนไลน์ ผีโพงเกิดจาก ไสยศาสตร์ที่ควบคุมไม่ได้ โดยสาเหตุที่พูดถึงบ่อยที่สุดคือการเลี้ยง ว่านผีโพง ซึ่งเล่ากันว่าเป็นว่านใบขาว รสเผ็ดร้อนเหมือนไฟ และเรืองแสงในที่มืด พอว่านเติบโตเต็มที่ ใบของมันจะค่อยๆ มีหน้าตาเหมือนคนที่เลี้ยง และสุดท้ายคนเลี้ยงก็จะกลายเป็นผีโพงเสียเอง
ควรสังเกตว่าเรื่องว่านนี้เป็น คำเล่า ที่ไม่มีหลักฐานทางพฤกษศาสตร์ว่ามีพืชชนิดนี้อยู่จริง เรื่องแบบนี้อ่านได้ว่าเป็นวิธีที่ชุมชนใช้เตือนถึงความน่ากลัวของ การเล่นของโดยไม่รู้จริง คือของที่เลี้ยงไว้อาจย้อนมาครอบเจ้าของเอง ซึ่งเป็นแก่นเดียวกับเรื่องผีที่เกิดจากไสยศาสตร์อีกหลายชนิดในไทย
เรื่องชื่อเรียกก็มีข้อควรรู้ว่าภาคเหนือเรียกว่า ผีโพง ส่วนภาคอีสานบางแห่งเรียก ผีเป้า ตามที่สารานุกรมระบุ ส่วนในข่าวสุรินทร์ที่เล่าไว้ด้านล่าง ผู้เห็นก็พูดถึงทั้งกระสือและผีโพงควบคู่กัน ชื่อจึงไม่ใช่ตัวแบ่งที่เด็ดขาด
ผีโพงมีลักษณะอย่างไร กินอะไร
ภาพของผีโพงที่ถูกเล่าต่อกันมีส่วนที่ซ้ำกันเกือบทุกที่ คือ กลางวันเหมือนคนปกติ กลางคืนมีไฟ รายละเอียดที่พบบ่อยในคำเล่ามีดังนี้
- ไฟสั่นไหวจากจมูก เล่ากันว่ามีเปลวไฟเบาๆ กระพริบออกมาจากจมูก พร้อมยางเหนียวคล้ายขี้ผึ้งไต้หยดลงมา
- กินของสกปรก เช่น กบ เขียด มูลสัตว์ ซากเน่า และรกที่ทิ้งไว้หลังคลอด ตามคำเล่าที่ถูกบันทึกไว้
- หลบคน ถ้ามีคนเข้าใกล้ ผีโพงจะลอยหนีหรือหายไปในความมืด จึงตามหรือจับได้ยาก
- ไม่ทำร้ายถ้าไม่ถูกยั่ว แต่ถ้าโกรธ เล่ากันว่าจะโยนข้าวของ เช่น คานหาบหรือต้นกล้วยขึ้นหลังคาบ้าน และคนในบ้านจะเจ็บป่วยหรือเกิดเรื่องร้าย
- ติดต่อผ่านน้ำลาย ตามเรื่องเล่าบางแห่ง คนที่ดื่มน้ำหรือใช้ภาชนะร่วมกับผู้ที่เป็นผีโพงโดยไม่รู้ตัวอาจ ติด ได้
ส่วนคำถามที่ว่า ผีโพงหน้าตาเป็นแบบไหน ต้องบอกว่าไม่มีภาพมาตรฐานเหมือนผีกระสือที่คนจำได้จากหนังและโปสเตอร์ ผีโพงเป็นผีที่ คนเห็นแค่ไฟ เป็นหลัก ส่วนใบหน้าและรูปร่างจริงมักเป็นแค่คนธรรมดาในหมู่บ้าน ซึ่งทำให้เรื่องเล่ามีน้ำหนักทางสังคมมากกว่าเรื่องผีที่มีรูปร่างชัดเจน
บทความนี้ขอไม่ลงรายละเอียดวิธีเลี้ยงหรือเล่นของ เพราะไม่ใช่สาระที่ควรแนะนำให้ใครไปทำ
ผีโพงต่างจากกระสือ ปอบ และผีโขมดอย่างไร
คนจำนวนมากสับสนระหว่างผีที่มีดวงไฟตอนกลางคืน เพราะหน้าตาและเรื่องเล่าซ้อนทับกันมาก ตารางด้านล่างสรุปความต่างตามภาพจำที่เล่ากันทั่วไป
| ผี | ภาพจำหลัก | สิ่งที่กิน/ทำ | แหล่งที่เล่าถึง | จุดที่ต่างจากผีโพง |
|---|---|---|---|---|
| ผีโพง | คนปกติตอนกลางวัน ไฟกระพริบจากจมูกตอนกลางคืน | กบ เขียด มูลสัตว์ ซากเน่า รก | ภาคเหนือและอีสาน | เห็นเป็นดวงไฟเป็นหลัก ไม่มีภาพหัวลอย |
| ผีกระสือ | หัวลอยพร้อมไส้ห้อย มีแสงเรือง | ของสกปรก เนื้อดิบ ตามเรื่องเล่า | ทั่วประเทศ | มีภาพหัวและไส้ชัดเจนกว่า |
| ผีปอบ | วิญญาณที่เข้าสิงร่างคน | เชื่อว่ากินตับไส้ของเหยื่อ | ภาคอีสานและเหนือ | เด่นที่การสิงคน ไม่ใช่ดวงไฟ |
| ผีโขมด | ผีไฟหลอกคนหลงป่า | หลอกให้เดินตามแสงจนหลงทาง | ป่าและทุ่ง | ไม่ได้เกิดจากคนที่เล่นของ |
ถ้าอยากอ่านเจาะแต่ละตัว มีบทความแยกไว้แล้ว เช่น ผีกระสือคืออะไร ตำนานหัวลอยไส้ห้อยที่มาจากไหน และ ผีกระหังคืออะไร ต่างจากผีกระสือยังไง ส่วนผีที่เป็นดวงไฟหลอกคนในป่า อ่านได้ที่ ผีโขมดคืออะไร ตำนานผีไฟหลอกคนหลงป่า มีจริงหรือไม่ ซึ่งยังเล่าสมมติฐานเรื่องก๊าซจากซากอินทรีย์ไว้ด้วย
ในภาพรวมของคนไทย ผีโพงกับกระสือถูกจัดไว้ในกลุ่มเดียวกันคือ ผีที่สืบจากคนเล่นของ และมักมีไฟ ความต่างที่ชัดที่สุดตามเรื่องเล่าคือ ผีโพงเป็นคำที่ใช้ในภาคเหนือและอีสาน และมักไม่ได้มาพร้อมภาพหัวลอยเหมือนกระสือ
ทำไมคนอีสานโยงดวงไฟกลางทุ่งนากับวันโกน
เวลาข่าวดวงไฟประหลาดกลางทุ่งนาแพร่ออกมา คนอีสานมักมีคำอธิบายพร้อมอยู่แล้วว่าเป็น ผีโพง หรือกระสือที่ออกหากิน และเกือบทุกครั้งจะมีคำว่า วันโกน ตามมา
วันโกน คือวันก่อนวันพระ 1 วัน ตามปฏิทินพุทธของไทย เป็นวันที่คนไทยโบราณถือว่าเป็นวันเตรียมตัวทำบุญ คนเล่าบางกลุ่มในอีสานเชื่อว่าวันโกนเป็นช่วงที่คนเล่นของมักปล่อยของออกหากิน คืนวันโกนจึงเป็นคืนที่ มีโอกาสเห็นไฟ มากกว่าปกติ ความเชื่อนี้เป็นของแต่ละท้องถิ่น ไม่ได้ปรากฏในหลักคำสอนพุทธศาสนา และไม่มีข้อพิสูจน์ใดๆ
ในแง่วัฒนธรรม การผูกผีเข้ากับวันโกนทำหน้าที่คล้ายกฎเตือนใจของชุมชน คือบอกให้ระวังตัวในคืนก่อนวันพระ ไม่ออกไปเดินทุ่งหรือป่าช้าตามลำพัง ซึ่งในแง่ปฏิบัติก็น่าจะช่วยลดอุบัติเหตุจริงในที่เปลี่ยว
มีข่าวคนเห็นผีโพงจริงไหม
ข่าวที่ถูกอ้างถึงบ่อยที่สุดคือรายงานของหนังสือพิมพ์แนวหน้า เมื่อวันที่ 16 ธันวาคม 2565 จากจังหวัดสุรินทร์ มีผู้โพสต์คลิปความยาวประมาณ 37 วินาทีลงเฟซบุ๊ก เห็นดวงไฟสีแดงสดตามคำผู้เห็น (เจ้าของคลิปบอกว่าออกส้ม) ลอยเหนือทุ่งนา เหตุเกิดที่บ้านแจรน ตำบลตาอ็อง อำเภอเมือง จังหวัดสุรินทร์
ผู้เห็นเหตุการณ์ให้ข้อมูลว่า อยู่กับเพื่อนอีก 7 คน เห็นดวงไฟที่ปลายต้นมะพร้าว ใหญ่กว่าลูกบาสเกตบอล สีแดงสด ลอยช้าๆ สูงประมาณ 3-4 เมตรจากพื้น เคลื่อนไปตามทุ่งนากว่า 200 เมตรแล้วตกลงใกล้ป่าช้าเก่าที่มีจอมปลวก ก่อนหายไป ผู้เล่าบอกว่าตอนแรกคิดว่าเป็นโดรน แต่แถวนั้นไม่มีใครเล่นโดรน จึงเชื่อว่าเป็นกระสือหรือผีโพง และเล่าว่าคืนนั้นเป็นวันโกน
ความเห็นของคนที่เห็นคลิปแตกต่างกัน ทั้งเชื่อว่าเป็นผีโพง ปอบ หรือกระสือ และไม่เชื่อว่าเป็นเรื่องลี้ลับ โดยบางคนมองว่าอาจเป็นแสงจากเสาสัญญาณโทรศัพท์หรือโดรน สะท้อนว่าแม้ในยุคนี้ ดวงไฟกลางทุ่งก็ยังถูกตีความได้หลายทางพร้อมกัน
นอกจากนี้ สารานุกรมออนไลน์ที่รวบรวมเรื่องผีโพงยังอ้างถึงรายงานข่าวเหตุการณ์ในลักษณะคล้ายกันอีกหลายครั้ง เช่น ที่จังหวัดชัยภูมิในปี 2563 จังหวัดสุรินทร์ในเดือนตุลาคม 2563 และอำเภอเทพสถิต จังหวัดชัยภูมิ ในเดือนตุลาคม 2566 โดยชาวบ้านบางส่วนในแต่ละกรณีเชื่อว่าเป็นผีโพง แต่ก็มีคำอธิบายอื่นประกอบด้วย ข้อมูลส่วนนี้ผู้เขียนยังไม่ได้ตรวจสอบกับข่าวต้นฉบับทีละชิ้น ผู้อ่านที่ต้องการอ้างอิงควรตรวจแหล่งข่าวเอง
ข่าวเหล่านี้ยืนยันได้แค่ว่า มีคนเห็นดวงไฟจริง และ ชุมชนอธิบายด้วยความเชื่อเรื่องผีโพง ส่วนสาเหตุที่แท้จริงของแสงนั้นยังไม่มีผลพิสูจน์ที่ยืนยันได้ในรายงานที่อ่านมา
ผีโพงอันตรายแค่ไหนและเล่ากันว่าแก้อย่างไร
ตามความเชื่อ ผีโพงไม่ได้ดุร้ายเหมือนผีปอบที่สิงคนแล้วกินตับไส้ คำเล่าส่วนใหญ่บอกว่า ผีโพงหนีคน และไม่ทำร้ายถ้าไม่ถูกรบกวน อันตรายที่ถูกเล่าถึงคือเมื่อถูกยั่วหรือโกรธ เจ้าของบ้านจะพบข้าวของถูกโยนขึ้นหลังคา และคนในบ้านอาจเจ็บป่วย
ส่วน วิธีแก้ ตามที่ถูกเล่า มีข้อหนึ่งที่พบซ้ำคือ ถ้ามีคนชี้ตัวถูกว่าใครเป็นผีโพงและพูดออกมาตรงๆ …